Diễn đàn “Lắng nghe tiếng nói những người làm dược liệu: 'Mở đường' cho dược liệu 'đi xa'

Gỡ nút thắt từ vùng nguyên liệu

Cây dược liệu đang mở ra hướng đi mới ở nhiều vùng nông thôn, miền núi Nghệ An. Cùng với những cây quen thuộc như cà gai leo, dây thìa canh, nghệ, gừng, quế, sả..., ngày càng có nhiều HTX tham gia tổ chức sản xuất, sơ chế, chế biến và đưa sản phẩm ra thị trường.

Theo số liệu từ Liên minh HTX tỉnh, đến năm 2025, diện tích cây dược liệu trên địa bàn đạt khoảng 3.180 ha. Trong đó, khoảng 1.450 ha được tổ chức sản xuất, liên kết sản xuất thông qua HTX, tổ hợp tác và các mô hình liên kết với doanh nghiệp. Toàn tỉnh hiện có trên 40 HTX và khoảng 75 tổ hợp tác hoạt động trong lĩnh vực dược liệu, thu hút trên 600 thành viên và tạo việc làm cho hàng trăm lao động, nhất là ở khu vực miền núi.

Quy mô sản xuất đã hình thành, song để tạo được những vùng nguyên liệu đủ lớn, ổn định cho chế biến và tiêu thụ vẫn là bài toán không dễ. Sản xuất dược liệu ở nhiều nơi còn phân tán; quy hoạch vùng trồng chưa rõ, trong khi HTX khó đầu tư dài hạn nếu thiếu đất sản xuất và liên kết ổn định với người dân. 

Ông Hoàng Kiểm, đại diện HTX Sâm Thổ Hào, cho rằng sau hơn 10 năm gắn bó với dược liệu, hai khó khăn lớn nhất mà HTX gặp phải là quy hoạch vùng trồng tập trung và lưu thông, phân phối sản phẩm. Với cây dược liệu, năng suất chưa phải yếu tố duy nhất; điều quan trọng là hàm lượng hoạt chất, mà điều này phụ thuộc rất lớn vào thổ nhưỡng, khí hậu và quy trình canh tác.

Vì vậy, ông Kiểm mong muốn tỉnh ưu tiên quy hoạch vùng trồng dược liệu tập trung, có quy mô phù hợp và ban hành cơ chế, chính sách đặc thù cho lĩnh vực này. Một vấn đề khác là đất sản xuất hiện nay phần lớn được HTX thuê lại của người dân với thời hạn ngắn, trong khi cây dược liệu cần thời gian dài để đầu tư và hình thành vùng trồng ổn định.

Tại Con Cuông, HTX Dược liệu Pù Mát đã liên kết với 110 hộ dân, xây dựng vùng sản xuất cà gai leo, dây thìa canh rộng 44 ha. Việc tổ chức sản xuất theo kế hoạch, quy trình giúp người dân từng bước thay đổi cách làm. Tuy nhiên, để giữ được vùng nguyên liệu ổn định, theo Th S. Phan Xuân Diện, Giám đốc HTX, cần giải quyết bài toán từ quy hoạch vùng trồng đến đầu ra sản phẩm.

“Vùng trồng phải phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu, nhu cầu thị trường và nguồn nhân lực. Cùng với đó, địa phương cần chủ động kết nối với doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu dược liệu để bảo đảm đầu ra cho người dân và HTX”, ông Diện cho biết.

Điều người trồng cần là một vùng nguyên liệu ổn định, từ quy hoạch, đất đai, giống, kỹ thuật đến đầu ra. Nhưng giữa diện tích đã gây trồng và những vùng được tổ chức, liên kết bài bản vẫn còn khoảng trống cần tháo gỡ.

Trên cơ sở đó, Liên minh HTX tỉnh đề nghị tỉnh khảo sát, đánh giá tiềm năng từng vùng, lựa chọn cây dược liệu có lợi thế, giá trị kinh tế cao để định hướng phát triển; đồng thời hỗ trợ bảo tồn, nhân giống, cung ứng giống có nguồn gốc rõ ràng và từng bước xây dựng vùng nguyên liệu tập trung do HTX tổ chức sản xuất, hướng tới tiêu chuẩn GACP-WHO.

Cần một cơ chế để HTX dược liệu vươn xa

Nếu vùng nguyên liệu là “gốc”, thì vốn, công nghệ, chế biến và thị trường là những điều kiện để cây dược liệu đi tiếp trên hành trình gia tăng giá trị. Thực tế cho thấy, phần lớn HTX dược liệu có quy mô nhỏ, nguồn lực tài chính hạn chế. Nhiều đơn vị muốn đầu tư máy móc, nhà xưởng, mở rộng vùng trồng nhưng khó tiếp cận vốn vay do thiếu tài sản thế chấp. Trong khi đó, sản xuất dược liệu thường đòi hỏi thời gian dài, vốn đầu tư lớn và yêu cầu kiểm soát chất lượng chặt chẽ.

Ông Lá Văn Duy, Chủ tịch HĐQT, Giám đốc HTX Nông Dược Tĩnh Sáng Đường cho rằng, sản xuất dược liệu theo hướng hữu cơ đòi hỏi nhiều vốn và nhân công, trong khi việc phòng trừ sâu bệnh không thể dựa vào các loại hóa chất thông thường. Vì vậy, ông mong muốn có sự đồng hành của các nhà khoa học trong bảo tồn nguồn gen, phát triển giống và hỗ trợ kỹ thuật; đồng thời có nguồn vốn phù hợp để người dân, HTX có thể đầu tư theo hướng bền vững, lâu dài.

Một mong muốn khác được ông Duy nhấn mạnh là cần có thêm những cơ sở chế biến sâu đạt chuẩn, để dược liệu không phải dừng lại ở việc bán nguyên liệu thô.

Từ thực tế hoạt động của HTX Dược liệu Pù Mát, ông Phan Xuân Diện cho rằng sự tham gia của doanh nghiệp có thể mở thêm hướng đi cho các HTX. Doanh nghiệp giữ vai trò dẫn dắt, hỗ trợ giống, kỹ thuật, tổ chức sản xuất và bao tiêu nguyên liệu; HTX làm đầu mối liên kết với người dân. Cách làm này vừa tạo vùng nguyên liệu đủ lớn, ổn định, vừa gắn sản xuất với nhu cầu chế biến và thị trường.

Do đó, muốn đi xa hơn trên chuỗi giá trị, các HTX không thể đứng riêng lẻ mà cần một mối liên kết đủ chặt với doanh nghiệp và các đối tác về công nghệ, chế biến, tiêu thụ. Khi mỗi chủ thể đảm nhận một phần việc, vùng nguyên liệu mới có thể gắn với chế biến và thị trường, thay vì phát triển theo những mắt xích rời rạc.

Theo ông Nguyễn Bá Châu, Chủ tịch Liên minh HTX Nghệ An, trước mắt cần tập trung tháo gỡ 3 vấn đề: Quy hoạch vùng nguyên liệu gắn với chính sách đất đai; hỗ trợ HTX đầu tư phương tiện, máy móc, nhất là cho chế biến sâu; đồng thời đẩy mạnh xúc tiến thương mại, kết nối thị trường, từng bước đưa sản phẩm dược liệu vào các trung tâm thương mại, cơ sở khám, điều trị tại bệnh viện.

“Trong chuỗi liên kết, doanh nghiệp cần giữ vai trò đầu tàu về thị trường, chế biến và tiêu thụ; HTX là đầu mối tổ chức sản xuất, quản lý vùng nguyên liệu; người dân trực tiếp sản xuất. Các mối liên kết cần được cụ thể hóa bằng hợp đồng bao tiêu, chuyển giao kỹ thuật, hỗ trợ giống, vật tư và đầu tư cho khâu sơ chế, chế biến”.

Ông Nguyễn Bá Châu, Chủ tịch Liên minh HTX Nghệ An

Để tăng cường liên kết giữa các HTX, Liên minh HTX tỉnh đã tư vấn, vận động thành lập Câu lạc bộ “Các HTX Dược liệu Nghệ An liên kết, hợp tác cùng phát triển”, bước đầu quy tụ 16 HTX nòng cốt. Câu lạc bộ không chỉ là nơi chia sẻ kinh nghiệm, kỹ thuật, máy móc và nguồn lực, mà còn hướng tới hỗ trợ các HTX hoàn thiện pháp lý, quản trị rủi ro và xây dựng quy trình liên kết chuỗi thống nhất.

Từ nền tảng này, Liên minh HTX tỉnh dự kiến lựa chọn, xây dựng 2-3 mô hình HTX dược liệu điểm theo chuỗi giá trị, tập trung hỗ trợ từ giống, vùng nguyên liệu, áp dụng các nguyên tắc GACP-WHO trong vùng trồng đến sơ chế, chế biến, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường. Những mô hình hiệu quả sẽ được đánh giá, tổng kết để nhân rộng.

Diễn đàn “Lắng nghe người làm dược liệu nói” vì thế được kỳ vọng không chỉ lắng nghe những khó khăn, mà quan trọng hơn là tìm được cách tháo gỡ từ thực tiễn. Để cây dược liệu thực sự trở thành ngành hàng có giá trị, người làm dược liệu đang chờ đợi một cơ chế đủ thực tế để các mắt xích từ vùng trồng, HTX, doanh nghiệp đến thị trường có thể cùng vận hành. Đó cũng là những vấn đề được kỳ vọng sẽ được đặt lên bàn tại diễn đàn ngày 13/8.