Hướng tới kỷ niệm Ngày Hợp tác xã Việt Nam 11/4: LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KHU VỰC KINH TẾ TẬP THỂ, HỢP TÁC XÃ Ở VIỆT NAM

1. Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1955: Thực hiện tư tưởng chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, hợp tác xã được hình thành và phát triển ở nhiều vùng tự do và căn cứ địa cách mạng với các hình thức hợp tác giản đơn như tổ vần công, tổ đổi công. Ngày 08 tháng 3 năm 1948, tại Chiến khu Việt Bắc, Hợp tác xã thuỷ tinh Dân Chủ được thành lập, mở đầu cho sự ra đời và phát triển của khu vực kinh tế tập thể, hợp tác xã (KTTT, HTX) ở Việt Nam. Sự phát triển của KTTT, HTX cùng với kết quả của cải cách ruộng đất đã góp phần giải phóng nông dân thoát khỏi sự ràng buộc của phương thức sản xuất phong kiến, đưa nông dân lên vị trí người làm chủ, có những đóng góp tích cực trong công cuộc xoá đói giảm nghèo cho người dân.
2. Giai đoạn từ năm 1955 đến năm 1961: Ngay sau khi miền Bắc được giải phóng, Đảng, Nhà nước ta đã chú trọng chỉ đạo xây dựng, phát triển HTX trong các ngành kinh tế. Chỉ trong một thời gian ngắn, sau giai đoạn thí điểm, đến năm 1960 cả nước đã có hơn 50.000 HTX được thành lập trong các ngành, lĩnh vực: nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại, ngư nghiệp, tín dụng,... thu hút đại bộ phận hộ nông dân, hộ kinh tế cá thể và người lao động hăng hái tham gia. Các HTX đã góp phần to lớn vào công cuộc khôi phục và phát triển kinh tế sau chiến tranh, hình thành quan hệ sản xuất mới, khai thác và sử dụng có hiệu quả hơn tư liệu sản xuất, đất đai và sức lao động.
3. Giai đoạn từ năm 1961 đến năm 1965: Khu vực KTTT, HTX tiếp tục được đẩy mạnh. Cùng với việc thực hiện cuộc vận động cải tiến quản lý, xây dựng các HTX có quy mô được mở rộng trong lĩnh vực nông nghiệp, hàng ngàn HTX trong các lĩnh vực phi nông nghiệp cũng được thành lập, thu hút hàng triệu quần chúng nhân dân tham gia. HTX trong các ngành, lĩnh vực ngoài những đóng góp đáng kể về kinh tế, còn có vai trò quan trọng về mặt xã hội, như giải quyết việc làm cho hàng triệu lao động, hỗ trợ các hộ xã viên phát triển sản xuất, ổn định và cải thiện đời sống. Các HTX còn chú trọng giáo dục tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, nâng cao giác ngộ chính trị cho đông đảo quần chúng lao động; đồng thời là nơi đào tạo đội ngũ cán bộ có kinh nghiệm thực tiễn để bổ sung cán bộ cho địa phương.
4. Giai đoạn từ năm 1965 đến năm 1975: Khi Đế quốc Mỹ đưa máy bay ra ném bom phá hoại miền Bắc, quy mô chiến tranh mở rộng. Với khẩu hiệu “Tất cả để chiến thắng”, “Tất cả để giải phóng miền Nam thống nhất đất nước”, “Vì miền Nam ruột thịt”, ... khu vực KTTT, HTX được củng cố, phát triển và trở thành một lực lượng kinh tế quan trọng trong nền kinh tế. Đến cuối năm 1974, toàn miền Bắc có hơn 46.000 HTX trong các ngành, lĩnh vực. Các HTX đã động viên được sự lao
động quên mình của các xã viên HTX, vừa sản xuất vừa chiến đấu, với khẩu hiệu “Thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người”, “Tay cày tay súng”, vừa sản xuất nhiều lương thực, thực phẩm, hàng hoá tiêu dùng chi viện cho miền Nam, vừa tổ chức các đơn vị tự vệ, tham gia chiến đấu, đánh trả máy bay địch, bảo vệ quê hương và làm nòng cốt trong cuộc vận động toàn dân thực hiện công tác hậu phương quân đội, trực tiếp chăm sóc gia đình thương binh, liệt sỹ; tiếp nhận các chiến sĩ, thương bệnh binh từ mặt trận về tham gia sản xuất. Các HTX còn là nơi giáo dục, nâng cao ý thức chính trị cho quần chúng nhân dân, xây dựng nếp sống văn hoá, đề cao tình làng nghĩa xóm, tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau, đóng góp tích cực vào những thành tựu của cuộc cách mạng tư tưởng văn hoá ở nông thôn.
5. Giai đoạn từ năm 1975 đến năm 1997: Sau chiến thắng lịch sử Mùa Xuân năm 1975, KTTT, HTX được phát triển và lan rộng tới các tỉnh, thành phố phía Nam. Đến năm 1986, khu vực KTTT, HTX phát triển cao nhất so với trước đây, cả nước có 76.000 HTX trong các ngành, lĩnh vực kinh tế, thu hút hơn 20 triệu xã viên tham gia và có những đóng góp to lớn như: Các HTX nông nghiệp sản xuất hơn 80% sản lượng lương thực, thực phẩm của cả nước; Các HTX công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp sản xuất ra một khối lượng hàng hoá chiếm 30% giá trị sản lượng công nghiệp toàn quốc và gần 50% giá trị sản lượng công nghiệp địa phương; Các HTX mua bán đã chiếm gần 20% tổng mức lưu chuyển hàng hoá bán lẻ của thị trường xã hội và đại lý thu mua uỷ thác hơn 60% sản lượng hàng hoá nông sản, thực phẩm cho cả nước; Các HTX vận tải vận chuyển hơn 45% khối lượng hàng hoá và 50% khối lượng hành khách vận chuyển của các địa phương,...
Tuy nhiên, khi cơ chế quản lý tập trung bao cấp được xoá bỏ, cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước từng bước được hình thành và điều tiết các quan hệ kinh tế; phần lớn các HTX trong các ngành, lĩnh vực của nền kinh tế không kịp thích ứng, rơi vào tình trạng khó khăn, lúng túng, nhiều HTX sản xuất kinh doanh thua lỗ bị tan rã, giải thể, số lượng HTX giảm mạnh.
6. Giai đoạn từ năm 1997 trở lại đây: Thực hiện đường lối đổi mới của Đảng, khu vực KTTT, HTX đã có những chuyển biến quan trọng. Đặc biệt, kể từ khi Luật HTX đầu tiên ra đời (tháng 3/1996) và chính thức có hiệu lực từ 01/01/1997 và tiếp đó là Luật HTX năm 2003, Luật HTX năm 2012 và Luật HTX năm 2023 đã tạo hành lang pháp lý thuận lợi hơn cho khu vực KTTT, HTX phát triển. Đảng có Nghị quyết chuyên đề về KTTT, HTX (Nghị quyết số 13-NQ/TW ngày 18/3/2002, Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả KTTT; Nghị quyết số 20- NQ/TW ngày 16/6/2022, Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả KTTT trong giai đoạn mới), nhiều kết luận, chỉ thị về KTTT, HTX,... Các HTX từng bước chuyển đổi và đăng ký lại cho phù hợp và thích ứng ngày càng tốt hơn với sự biến động của cơ chế thị trường; quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất trong các HTX được tăng cường; vai trò tự chủ của HTX được đề cao, thành viên tham gia HTX một cách tự nguyện, nhiều HTX đã xây dựng được phương án hoạt động phù hợp, huy động được sự tham gia đóng góp của thành viên; mô hình HTX mới, mô hình HTX phát triển sản xuất kinh doanh gắn với chuỗi giá trị được hình thành đã góp phần bảo đảm an sinh xã hội, ổn định chính trị cơ sở và đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Nhiều HTX mới được thành lập trong các ngành, lĩnh vực kinh tế với các hình thức tổ chức và phương thức hoạt động đa dạng. Nhiều HTX, thành viên tham gia không chỉ bao gồm cá nhân mà còn gồm các chủ trang trại, hộ tiểu chủ, nhà khoa học, các cơ sở sản xuất kinh doanh, doanh nhiệp nhỏ và vừa tham gia. Trong các HTX mới thành lập có nhiều mô hình HTX
mới như HTX y tế, HTX vệ sinh môi trường, HTX nước sạch, HTX dịch vụ tang lễ, HTX công nghệ thông tin...
Năm 2025, mặc dù bối cảnh còn nhiều khó khăn, khu vực KTTT, HTX vẫn đạt những kết quả tốt cả về quy mô và chất lượng. Số lượng THT, HTX, LHHTX tiếp tục tăng; tổ chức và phương thức hoạt động được củng cố, đổi mới. KTTT, HTX ngày càng thể hiện rõ vai trò trong tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, bảo đảm an sinh xã hội; tỷ lệ HTX hoạt động hiệu quả tăng lên rõ rệt. Chất lượng nguồn nhân lực được nâng cao, lực lượng cán bộ trẻ hơn; đáng chú ý có 31% cán bộ quản
lý HTX đạt trình độ đại học, vượt xa mục tiêu đề ra. Nhiều mô hình HTX kiểu mới xuất hiện, liên kết sản xuất theo chuỗi, áp dụng công nghệ cao và chuyển đổi số, tạo nên những điển hình thành công có sức lan tỏa. Hành lang pháp lý tiếp tục được hoàn thiện với Luật HTX năm 2023 và các văn bản hướng dẫn, tạo môi trường pháp lý thông thoáng và thuận lợi chưa từng có cho KTTT, HTX phát triển.
Vai trò của HTX trong các chương trình phát triển quốc gia, trong ổn định kinh tế – xã hội và an ninh tại địa phương được khẳng định, đặc biệt thông qua tiêu chí bắt buộc trong xây dựng nông thôn mới, đóng góp vào giảm nghèo bền vững và phát triển vùng khó khăn. Có thể nói, năm 2025 đánh dấu bước chuyển biến tích cực của khu vực KTTT, HTX, khẳng định tính đúng đắn của mô hình HTX kiểu mới và tạo nền tảng quan trọng cho giai đoạn phát triển cao hơn.
Tính đến hết năm 2025, cả nước có 36.270 HTX; 153 Liên hiệp HTX và 81.781 Tổ hợp tác; gần 7,1 triệu thành viên (bao gồm thành viên chính thức và liên kết), với khoảng 2,7 triệu lao động thường xuyên. Doanh thu bình quân một HTX ước đạt 3.185 triệu đồng/năm; Lợi nhuận bình quân ước đạt 255 triệu đồng/năm.
Thu nhập bình quân của lao động thường xuyên ước đạt khoảng 57 triệu đồng/người/năm. Tỷ lệ cán bộ quản lý HTX có trình độ cao đẳng, đại học trở lên ước đạt 31% (tương đương khoảng 38.193 người) và có xu hướng tăng. tỷ lệ cán bộ có trình độ sơ cấp, trung cấp cũng tăng lên khoảng 69%.
Cùng với quá trình hình thành và phát triển phong trào HTX ở Việt Nam, các tổ chức đại diện và hỗ trợ cho khu vực HTX lần lượt được thành lập, đáp ứng yêu cầu tư vấn, hỗ trợ cho các HTX phát triển theo chủ trương của Đảng, Nhà nước. Đó là Ban quản lý HTX mua bán Việt Nam được thành lập (năm 1955); Liên hiệp HTX tiểu - thủ công nghiệp Trung ương (năm 1978); Hội đồng doanh nghiệp ngoài quốc doanh (năm 1991); Năm 1993, được sự đồng ý của Ban Bí thư Trung ương Đảng và Chính phủ, trong 02 ngày, 29 và 30 tháng 10 năm 1993, Đại hội đại biểu toàn quốc các Hợp tác xã Việt Nam lần thứ nhất thành lập Hội đồng Liên minh Hợp tác xã Việt Nam, có chức năng, nhiệm vụ đại diện và hỗ trợ cho tất cả các hợp tác xã hoạt động ở các ngành, lĩnh vực của nền kinh tế quốc dân.
Kể từ Đại hội lần thứ nhất đến nay (1993-2025), Liên minh Hợp tác xã Việt Nam đã trải qua hơn 30 năm với 06 kỳ Đại hội. Mỗi kỳ Đại hội là một mốc son đánh dấu sự phát triển về tổ chức và hoạt động của Liên minh Hợp tác xã Việt Nam gắn với quá trình củng cố, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể, hợp tác xã theo chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước.
Tổ chức của Liên minh Hợp tác xã Việt Nam được kiện toàn từ Trung ương đến tất cả 34 tỉnh, thành phố trong cả nước. Đặc biệt, việc tổ chức thành công Đại hội Liên minh Hợp tác xã cấp tỉnh nhiệm kỳ 2025 - 2030 và chuẩn bị cho kỳ Đại hội Đại biểu toàn quốc Liên minh HTX Việt Nam lần thứ VII vào năm 2026 là dấu mốc lịch sử trong tổ chức và hoạt động của hệ thống Liên minh Hợp tác xã Việt Nam. Có thể khẳng định, hoạt động của hệ thống Liên minh HTX Việt Nam ngày càng có những chuyển biến tích cực, bám sát chức năng, nhiệm vụ để tổ chức các hoạt động, không ngừng nâng cao hiệu quả, từng bước đáp ứng yêu cầu của các HTX và thành viên; tiếp tục giữ vai trò nòng cốt trong phát triển KTTT, HTX; vị thế, uy tín của hệ thống Liên minh HTX Việt Nam ở trong nước và quốc tế được nâng cao.
Với những thành tích đóng góp to lớn trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, hệ thống Liên minh HTX Việt Nam và các thành viên đã được Đảng, Nhà nước, Chính phủ trao tặng nhiều danh hiệu, phần thưởng cao quý: Huân chương Lao động hạng Nhất năm 2005, Huân chương Hồ Chí Minh năm 2007, Cờ Thi đua của Chính phủ năm 2007, Huân chương Độc lập hạng Ba năm 2009, Huân chương Lao động hạng Nhất năm 2019, Huân chương Lao động hạng Ba năm 2019, Huân chương Độc lập hạng Nhì năm 2020, Huân chương lao động hạng Ba năm 2022; nhiều tập thể và cá nhân được phong tặng danh hiệu “Anh hùng lao động”; nhiều Liên minh HTX tỉnh, thành phố, thành viên, tập thể và cá nhân được tặng Huân chương các hạng, cờ thi đua của Chính phủ, Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ, Bằng khen của các ban, bộ, ngành, UBND các tỉnh, thành phố và danh hiệu thi đua khác...

Tác giả bài viết: BBT